Gagauzia

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Gagauzia
Bandeira de Gagauzia
Escudo de Gagauzia
BandeiraEscudo
Gagauzia map.svg
Himno: Tarafım
EstadoFlag of Moldova.svg Moldavia
CapitalCoat of arms of Comrat.png Comrat
 • Poboación20.251 hab. (2010)
Lingua oficialGagauz, moldavo e ruso
Forma de gobernoUnidade Territorial Autónoma
Bașcan
Irina Vlah
Rexión Autónoma de Moldavia23 de decembro de 1994
 • Total1,832 km²
 • Total160,700 (2011) hab.
 • Densidade87.7 hab./km²
Xentiliciogagauz/a[1]
Fuso horarioUTC+2
 • Horario de veránUTC+3
Dominio de Internet.md
Código ISOn/d

Gagauzia (en gagauz: Gagauziya; en romanés: Găgăuzia; en ruso: Гагаузия, Gagauziya) é unha rexión autónoma de Moldavia. O nome oficial é Unidade Territorial Autónoma de Gagauzia (en romanés: Unitate teritorială autonomă Găgăuzia).

Historia[editar | editar a fonte]

Segundo algunhas teorías, os gagauz descenden dos turcos selxúcidas que se asentaron en Dobruia, o dos pechengos, Uz (Oghuz) e cumanos (Kipchak) que seguiron ao selxúcida de Anatolia, o Sultán Izzedin Keykavus II (1236-1276). Máis especificamente, un clan de turcos Oghuz emigraron ós Balcáns durante os conflitos inter-tribais con outros turcos. Este clan turco Oghuz converteuse do islam ao cristianismo ortodoxo após establecerse nos Balcáns occidentais (Bulgaria) e foron chamados turcos gagauz. Un gran grupo de gagauz máis tarde deixou Bulgaria e estableceuse no sur de Besarabia, xunto cun grupo de persoas de orixe búlgara.

Segundo outras teorías, os gagauz son descendentes de búlgaros lingüisticamente turquificados.[2] No museo oficial gagauz, unha placa sinala que unha dos deus teorías principais é que descenden dos búlgaros.

Imperio ruso[editar | editar a fonte]

En 1812, Besarabia, anteriormente a metade oriental do Principado de Moldavia, converteuse en parte do Imperio ruso e as tribos nogai que habitaron varios pobos do sur de Besarabia (ou Budzhak) víronse obrigadas a abandonala. Entre 1812 e 1846, os rusos colocaron os gagauz no que hoxe en día é o este de Bulgaria (que permaneceu baixo o Imperio Otomán) cara a Besarabia ortodoxa, principalmente nos asentamentos abandonados polas tribos nogai. Eles esteblecéronse alí en paralelo cos búlgaros de Besarabia en Avdarma, Comrat, Congaz, Tomai, Cișmichioi e outros antigos pobos nogai. Algúns gagauz tamén se instalaron na parte do Principado de Moldavia, que non estaba baixo o control do imperio en 1812, pero varios anos despois transladáronse pobo por pobo á compacta zona que habitan hoxe no sur de Besarabia.

Coa excepción dunha independencia de facto de cinco días no inverno de 1906, cando un levantamento campesiño declarou unha república autónoma de Comrat, os gagauz foron gobernados polo Imperio ruso (1812-1917), Romanía (1918-1940 e 1941-1944), a Unión Soviética (1940-1941 e 1944-1991) e Moldavia (1917-1918 e 1991 até o de agora).

Unión Soviética[editar | editar a fonte]

O nacionalismo gagauz mantivo un movemento intelectual durante a década de 1980, pero reforzada polo final da década, cando a Unión Soviética comezou a abrazar os ideais democráticos. En 1988, activistas da intelligentsia local aliñados con outras minorías étnicas crearon un movemento coñecido como o "pobo gagauz". Un ano máis tarde, o "pobo gagauz" celebrou a súa primeira asemblea na que se aprobou unha resolución para esixir a creación dun terriotorio autónomo no sur de Moldavia, coa cidade de Comrat como a súa capital.

O movemento nacional gagauz intensificouse cando o romanés foi aceptado como lingua oficial da República de Moldavia en agosto de 1989, en substitución do ruso, a lingua oficial da Unión Soviética. Unha parte da poboación multiétnica do sur de Moldavia observou esta decisión con preocupación, o que precipitou unha falta de confianza no goberno central de Moldavia. Os gagauz tamén estaban preocupados polas consecuencias para eles se Moldavia se reunificase coa Romanía, como parecía probábel nese momento. En agosto de 1990, Comrat declarouse unha república autónoma, pero o goberno moldavo anulou a declaración, ao considerala anticonstitucional. Nese momento, Stepan Topal emerxeu como líder do movemento nacionalista gagauz.

Moldavia independente[editar | editar a fonte]

O apoio á Unión Soviética seguiu sendo alto, cun referendo en marzo de 1991 que devolvía un voto case unánime a favor de seguir sendo parte da Unión Soviética. Moitos gagauz apoiaron o intento de golpe de estado de Moscova en agosto de 1991 e Gagauzia declarouse independente o 19 de agosto de 1991, seguido en setembro por Transnistria, polo que se tensaban, aínda máis, as relacións con Moldavia. Porén, cando o Parlamento moldavo votou sobre se Moldavia se convertería en independente o 27 de agosto de 1991, seis dos doce deputados gagauz do Parlamento moldavo votaron a favor, mentres que os outros seis non participaron. Finalmente, o goberno moldavo reafirmou a súa postura proromanesa e prestou máis atención aos dereitos das minorías.

En febreiro de 1994, o presindente Mircea Snegur prometeu a autonomía gagauza, pero estaba en contra da independencia total. Tamén se opuxo á suxestión de que Moldavia se convertese nun estado federal composto por tres repúblicas: Moldavia, Gagauzia e Transnistria. O Parlamento de Moldavia concedeu, ese mesmo ano, ao pobo gagauz (a través da adopción da nova Constitución de Moldavia) o dereito de "libre determinación externa". O 23 de decembro de 1994, o Parlamento de Moldavia aceptou a "Lei da condición xurídica especial de Gagauzia" (Gagauz Yeri), pola que se resolvía a controversia de forma pacífica. Esta data é na actualidade día festivo en Gagauzia, que é unha "unidade autónoma territorial-nacional" con tres linguas oficiais, o romanés/moldavo, o gagauz e o ruso.

Tres cidades e vinte e tres concellos foron incluídos no Territorio Autónomo Gagauz: tódalas localidades con máis do 50% de poboación gagauza e aquelas localidades con entre o 40% e 50% de gagauz que expresaron o seu desexo de ser incluídas como resultado dos referendos para determinar as fronteiras de Gagauzia. En 1995, Georgi Tabunshik foi elixido para servir como o Gobernador (Bașkan) de Gagauzia para un mandato de catro anos, así como os deputados do parlamento gagauz, a "Asemblea Popular" (Halk Toplușu), con Petr Pashali como presidente.

Dmitrii Croitor gañou as eleccións a gobernador de 1999 e comezou a facer uso dos dereitos outorgados a dito título polo acordo de 1994. As autoridades centrais moldavas mostráronse reticentes a aceptar os resultados iniciando un longo enfrontamento entre a autonomía e o goberno estatal. Finalmente, Croitor dimitiu en 2002 debido á presión do goberno moldavo, que o acusou de abuso de autoridade, relacións coas autoridades separatistas de Transnistria e outros cargos. A comisión electoral central de Gagauzia non rexistrou a Croitor como candidato para o cargo de gobernador nas eleccións seguintes e Gheogi Tabunshik foi elixido no que se describiu como unhas eleccións inxustas.

O 2 de febreiro de 2014, Gagauzia celebrou un referendo cando un abrumador 97%[3] optou por estreitar os lazos con Rusia sobre unha posíbel integración na Unión Europea, e tamén optaron pola independencia de Gagauzia se Moldavia decidise entrar na Unión Europea.[4][5]

O 23 de marzo de 2015, Irina Vlah foi elixida como nova gobernadora após unha forte campaña pro-rusa, dominada pola busca de vínculos máis estreitos coa Federación Rusa.[6]

O 16 de xuño de 2015, nunha visita da delegación territorial de Gagauzia en Belarús, anunciou un aumento importante de relacións comerciais e económicas. No marco das entrevistas e negociacións da vistita, as partes acordaron crear un grupo de traballo co fin de elaboral o proxecto do convenio sobre a colaboración económico-comercial, científico-técnica e cultural entre os gobernos.[7]

Xeografía[editar | editar a fonte]

Gagauzia está dividida en tres distritos, partidos en catro enclaves. O principal, o enclave central inclúe as cidades de Comrat e Ceadîr-Lunga e está dividido en dous distritos con esas cidades que serven como centros administrativos. O segundo enclave máis grande está localizado ao redor da cidade de Vulcăneşti, mentres dous enclaves máis pequenos son as aldeas de Copceac e Carbalia. A vila de Carbalia cae baixo administración de Vulcăneşti, mentres que Copceac é parte do distrito de Ceadîr-Lunga.

Divisións administrativas[editar | editar a fonte]

Mapa de Gagauzia.

Gagauzia se compón dunha municipalidade (Comrat), dous cidades (Ceadîr-Lunga e Vulcăneşti) e vinte e tres pobos cun total de trinte e dous localidades.[8]

Nome oficial Nome gagauzo % gagauzos
Comrat (municipalidade) Komrat 72.8%
Ceadîr-Lunga (cidade) Çadır-Lunga 73.7%
Vulcăneşti (cidade)
Vulcăneşti, loc. st. c. f.
69.4%
22.5%
Avdarma 94.2%
Baurci Baurçi 97.9%
Beşalma 96.7%
Beşghioz
(Beş-Ghioz)
Beşgöz 93.0%
Bugeac Bucak 61.8%
Carbalia Kırbaalı 70.2%
Nome oficial Nome gagauzo % gagauzos
Cazaclia Kazayak 96.5%
Chioselia Rusă (Chioselia Mică) Köseli Rus 25.2%
Chiriet-Lunga Kiriyet-Lunga 92.6%
Chirsova Kirsova 45.6%
Cioc-Maidan Çokmeydan 93.1%
Cişmichioi (Cişmechioi) Çeşmeköy 94.4%
Congaz Kongaz 96.1%
Congazcicul de Sus (Congazul-Mic)
Congazcicul de Jos
Duduleşti
73.4%
87.2%
4.4%
Copceac
(Tatar-Copceac)
Kıpçak 95.0%
Nome oficial Nome gagauzo % gagauzos
Cotovscoe (Cârlăneni) Kırlannar 95.4%
Dezghingea (Dezghinge) Dezgincä 94.5%
Etulia
Etulia Nouă
Etulia, loc. st. c. f.
92.7%
83.1%
94.5%
Ferapontievca (Feraponteanca) 28.0%
Gaidar (Gaidari) Haydar 96.5%
Joltai (Djoltai) Coltay 96.0%
Svetlîi (Deneviţa)
Alexeevca (Alexeeni)
35.4%
33.5%
Tomai Tomay 95.1%

Economía[editar | editar a fonte]

A base da economía gagauza é a agricultura, especialmente a viticultura. As maiores exportacións son o viño, aceite de xirasol, bebidas sen alcol, la, coiro e téxtiles. Hai 12 zonas de viñedos que procesan máis de 400.000 toneladas anuais. As fábricas, repartidas por toda a rexión, procesan proudtos destinados á exportación.

Infraestruturas[editar | editar a fonte]

Existen 451 quilómetros de estradas das cales o 82% están pavimentadas. Turquía prestou a Moldavia 35 millóns de dólares para mellorar a rede viaria gagauza.

Cultura e educación[editar | editar a fonte]

Gagauzia conta con cincuenta e cinco escolas, a Universidade Pedagóxica Comrat (escola secundaria máis dous anos sobre a escola secundaria), e a Universidade Estatal de Comrat (Universitatea de Stat din Comrat).[9] Turquía financiou a creación dun centro cultural de Turquía (Türk İşbirliği Ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı) e unha biblioteca turca (Atatürk Kütüphanesi). No pobo de Beşalma hai un museo histórico e etnográfico fundado por Dimitriy Kara Çöban.

A pesar de declaral o gagauzo como lengua nacional de Gagauzia, as autoridades locais non ofrecen ningunha escola de ensinanza en gagauzo de forma completa e a maioría deles son de fala rusa fronte a ensinanza en romanés/moldavo do interior de Moldavia.[10] Aínda que aos alumnos se lles ensinan as catro lenguas escolares habituales (ruso, romanés/moldavo, inglés ou francés e gagauzo), o idioma local segue estando en último lugar.[11]

Deportes[editar | editar a fonte]

  • Soccerball.svg Selección de Fútbol

Demografía[editar | editar a fonte]

Segundo o censo de 2004, Gagauzia ten unha poboación de 155,700 habitantes, dos cales 46,500 viven en Comrat e 97,500, en áreas rurais.[12]

Grupos étnicos
Grupo étnico Poboación % do total
Gagauzos 127 835 82,1 %
Búlgaros de Besarabia 8013 5,1 %
Moldavos 7481 4,8 %
Rusos 5941 3,8 %
Ucraínos 4919 3,2 %
Romaneses 38 0,0 %
Outros 1409 0,9 %

Relixión[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Entrada gagauz en Digalego
  2. Стойков, Руси. Селища и демографски облик в Североизточна България и Южна Добруджа, Известия на Варненското археологическо дружество, т. ХV, 1964, с. 98.
  3. "A GAGAÚZIA PREFERE A RÚSSIA: 97% REJEITAM INTEGRAR-SE À UNIÃO EUROPEIA". Consultado o 23 de xullo de 2015. 
  4. Dumitru Minzarari: The Gagauz Referendum in Moldova: A Russian Political Weapon?, in: Eurasia Daily Monitor, Volume: 11, Issue: 23.
  5. Gagauzia Voters Reject Closer EU Ties For Moldova, RFE/RL, February 03, 2014.
  6. http://www.balcanicaucaso.org/aree/Moldavia/E-la-Gagauzia-vota-per-Mosca-160632
  7. "Gagauzia ampliará o comercio con Belarús". Arquivado dende o orixinal o 23 de xullo de 2015. Consultado o 23 de xullo de 2015. 
  8. (en romanés) Organic Law No. 292-XIV (see Annex 4) Arquivado 26 de setembro de 2007 en Wayback Machine., República de Moldovia, 19 de febreiro de 1999.
  9. Comrat, str. Galaţan, 17, tel: (0-298) 2-43-45
  10. http://meridian-info.com/v2/index.php?option=com_content&task=view&id=490&Itemid=55&lang=russian
  11. http://www.gagauzi.ru/2009-09-22-17-54-41/65-panorama/75-2009-09-23-00-50-30[Ligazón morta]
  12. 2004 census results

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Traído desde "https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Gagauzia&oldid=4896371"